شیر سنگی در بختیاری

 به نام خـداوند و خورشید و ماه         که دل را به نامش خرد داد راه

 به خشم اندرون، شير جنگي بود         به جـاي خرد، سام سنگي بود

اگرچـرخ گـردان کشد زین تو          سر انجام خشت است بالین تو

                                                                                                                                         (فردوسی علیه الرحمه)


شیر درفر هنگ و ادبیات پارسی به معنی نام ولقب پادشاهان است. همچنین)شیر.) (اِخ  (نام دلاور تورانی است که در جنگ منوچهر با سلم و تور سام قارن را از میدان بیرون کرد ولی بدست گرشاسب کشته شد.

 


واژه شیر، خورشید و اجرام آسمانی در فرهنگ اساطیری ایران جایگاه وبژه ای دارد، همانگونه که فردوسی در شاهنامه در موقع لشکر کشی سپاه ایران به توران از برای خونخواهی سیاوش در مقابل کیخسرو آماده می شدند بزرگان و پهلوانان هر کدام با درفشی اعلام آمادگی می کردند چنانکه فریبرز پسر کاوس شاه با پرچم خورشید نشان، گودرز با پرچم شیر ، گستهم با پرچم ماه، بیژن با پرچم ستاره، رهام با پرچم ببر، شاوران با پرچم همای، فرامرز با پرچم اژدها و........

نام علمی شیر : (Panthera leo) پستانداری گوشتخوار، از سردهٔ پلنگیان خانوادهٔ گربه‌سانان است. با بدنی بزرگ که وزن آن در میان نرها گاه به ۲۵۰ کیلوگرم می‌رسد؛ این جانور نیرومند دومین عضو بزرگ‌ جثهٔ سردهٔ خود پس از ببر است. شیر به خاطر  شجاعت بدن بزرگ و هیبت و چالاکیش در هنگام شکار، لقب «سلطان جنگل» به او اطلاق شده است.  

با آنکه در گذشته شیرها در خاورمیانه، و جنوب آسیا (از جمله ایران) به فراوانی یافت می‌شدند، امروزه تعداد محدودی از آن‌ها در آفریقا و آسیا (هندوستان) باقی مانده‌اند که جمعیتشان به سوی کمتر شدن پیش می‌رود. در حال حاضر اتحادیه بین‌المللی حفاظت از محیط زیست وضعیت بقای گونهٔ شیر را در حالت آسیب‌پذیر طبقه‌بندی کرده‌است.

شیرها ساختار اجتماعی مشخصی دارند که بر پایهٔ تشکیل گروهی به سرپرستی یک تا سه نر و تعدادی ماده به همراه توله‌هایشان است. آن‌ها به صورت گروهی به شکار می‌روند و شکارکردن بیشتر بر دوش شیرهای ماده است. با آنکه شیرهای نر شکار نمی‌کنند اما وظیفهٔ محافظت از گروه و قلمرو آن را بر دوش دارند؛ ناحیه‌ای که می‌تواند تا ۲۶۰ کیلومتر مربع را پوشش دهد.

شیرایرانی (P. l. persica) که به نام‌ های شیر آسیایی، جنوب آسیا، و هندی نیز شناخته می‌شود،روزگاری در گسترهٔ وسیعی که از ترکیه آغاز می‌شد و تا جنوب غرب آسیا را در بر می‌گرفت، و به سرزمین‌های شبه قاره هند، (پاکستان  هند، و  بنگلادش ) امروزی  کشیده می‌شد زندگی می‌کرد. گله‌های گستردهٔ این جانور و عادتشان به فعالیت در روز، شکار آن‌ها را آسان کرد و جمعیت‌های محلی آن در بیشتر مناطقی که پیشتر یافت می‌شدند از میان رفته اند. امروزه تنها نزدیک به ۴۰۰ عدد از آن‌ها در جنگل گیر در هندوستان زندگی می‌کنند بررسی‌های ژنتیکی نشان می‌دهند که اجداد این شیرها میان ۷۴ تا ۲۰۳ هزار سال پیش از اجداد شیرهای آفریقایی امروزین جدا شدند .

شیر ، در باورهای قومی و اساطیری به عنوان پنجمین علامت منطقه البروج در ماه میانی تابستان ( ۱تا ۳۱ مرداد ) نجابت خانوادگی:(جرات، جسارت، جنجگویی، دلیری)، علوم غیبی: ( ثبات، بزرگی ، شکیبایی وقار ) تجسمی از خدایان متعدد یونان  و در دین مسیح: ابتدا مظهر شیطا ن بود اما بعد ها به عنوان تفکر روحانی و فروتنی نمود پیدا کرد تا حدی که در قیاس با زندگی عیسی (ع) به تفسیر در آمد. هنر مسیحیان آنقدر تحت تاثیر شیر قرار گرفت که در آثار هنری به عنوان قدیس مرقس (saint mark ) در کنار شهـدا و صلیبیون ، به عنوان علو طبع ، سلیقه ، فطرت عالی و قدرت مسیح متجلی شد. همچنین شیر در آثار یونانیان و مصریان و ساکنان بین النهرین به نحوه بارزی ارائه شد. در هنر ایران شیر همراه با خورشید به عنوان نماد ملی ایرانیان محسوب می شد که اشاره به ساکن شدن قدرت در خورشید را دارد این جانور که نام سلطان جنگل را بر خود دارد تقریبا در کلیه تمدن های خاور نزدیک به عنوان سنبل قدرت و شجاعت به کار رفته است.

 انسانها اعتقاد دارند که هر حیوانی مظهر یک خوی و خصلت است، به همین دلیل معتقدند که اسب مظهر نجابت، گاو مظهر فراوانی، سگ مظهر وفاداری و روباه مظهر مکر و نیرنگ و شیر، مظهر صلابت و قدرت است.

چنانکه گفته شد "شیر به جهت خصوصیات کم نظیرش ، جایگاهی ویژه در فرهنگ تصویری و شفاهی اقوام متعدد داشته است.  بطوریکه در ایران سرزمین شیران و مهد دلیران  بخصوص در بختیاری با اقتباس از این فلسفه، شیر را به عنوان نماد خود بر گزیدند. در نقوش تخت جمشید جام ها و الواح ساسانی و قالی های شکارگاهی همه جا شیر در جدال با دلاوران است. حجاری و نقشینه های مزین به شیر نشانه ذوق ، فکر و احساس قوم بختیاری به هنر است که بدون پیرایه و در نهایت سادگی و شیوایی متجلی شده است"

 همچنین شیر از نمادهایی است که در گذشته های دور هم به  معنی خوب  و هم به معنی بد  بکار رفته است. از زمانیکه شیر به عنوان سلطان جنگل شناخته شده، بگونه ای با پادشاهان و سلاطین در ارتباط است در واقع همان طور که شیر سلطان حیوانات است شاه نیز سلطان آدمیان است. شیر نماد شجاعت ، دلیری ، عظمت،  قدرت و عدالت و قانون است و از طرفی دیگر نماد بی رحمی و جنگجوئی بشمار می رود . در نقش برجسته‌های  تخت جمشید، تصاویری از شیر ایرانی، در حال شکار  گاوی نر و یا پادشاه  هخامنشی در حال شکار شیر ایرانی، روی سنگ‌ها حجاری شده ‌است. در شهرستان اندیکا تنگه ای است بنام تنگ شیرکش که در قرن گذشته سواران طهماس خان راکی در یک روز دو شیر را شکار کردند و دیگر قصبه ای است بنام شیر کش آباد دوراب و چون اسد خان بهدار وند در حوالی کوه پبده و دژ ملکان به شکار شیر می رفت به اسدخان شیر کش معروف گردید."گویند چون اسد خان بختیاری را  به جرم سرکشی به در بار فتحعلی شاه قاجار بردند فتحعلی شاه دست به آزمون و نیرنگی زد و در خفاء به شیر بان دربار دستور داد که هنگام گشت وگذار شیری از قفس به طرف اسدخان رها سازند و چون شیر به جانب اسد خان حمله ور شد، اسد خان به مقابله برخواست وقتی مامورین باز گشتند مشاهده کردند اسد خان شیر را کشته است و چون خبر به شاه دادند شاه متحیر گشت و گفت: اسد شیر من است."

انسان از زمانی که توانست سنگتراشی بیاموزد و به ساخت آثار و اشیاء سنگی بپردازد، کم کم دریافت که می تواند باورها، اعتقادات و اندیشه های خود را نیز بر روی سنگ ها نقش و حک کند و به این ترتیب به آنها جاودانگی ببخشد.

از جمله آداب ورسوم مردمان بختياري نصب شير سنگي روي قبور بعضي از اشخاص مانند پهلوانان،کلانتران، کدخدایان  و شهیدان بوده است كه امروزه کمتر متداول است. اين رسم كهن از اين قرار بوده كه اگر مرد صاحب‌ نامي يا انسان فداكار و خيّري كه در جنگاوري يا تيراندازي و سواركاري شهرت و مقام و مزلتی داشت، پس از مرگ و یا کشته شدن وی روي قبر او مجسمه ای از  شیر سنگی كه سمبل شجاعت و مردانگي است، تراشيده و نصب مي‌كردند. به نظر می رسد این رسم ریشه در شیراز و پادشاهی جمشید و آئین های اسطوره ای و حماسی  ایران باستان دارد.

 شیر سنگی  در بختیاری به تنهائی نماد شجاعت، غیرتمندی و بی باکی و زورمندی نیست ، بلکه  با تکیه بر پیشینه غنی ایرانیان و اقرار به شیعه علی(ع) آن شیر خدا و شیر بیشه ایمان و پهلوان همه دورانها بودن را اولین و آخرین صحنه کار زار دین و دنیا ی خود میداند بطوریکه الوار ارزش های معنوی خود را در قالب مهر و تسبیح، که نماد و مظهر ذکر خدای یگانه و  پارسایی است، بر روی پیکره شیر سنگی حک کرده و به آن تجلی ومعنی می بخشند.

بنقل از بزرگترهای با تجربه که به عنوان موزه های شفاهی این قوم، افسانه ها ، و باورهای فرهنگی و تاریخی ایل بختیاری را در سینه های خود دارند در خصوص ساخت تندیس شیر سنگی می گویند در گذشته پس ازیک ماه از مرگ متوفی، استاد سنگ تراش سنگ مناسبی را با همکاری فامیل و اقواام و جوانان و پهلوانان از معدن سنگ خارج میکردند. و کار پردازش و حجاری توسط استاد سنگ تراش معمولاً بین 2تا 4 ماه به درازا می کشید، بعد از پردازش های اولیه سنگ را با چهارچوبی که از تنه درختان بلوط تهیه می شد به محل قبرستان منتقل می کردند و کار پردازش و حجاری و نقش و نگار بر پیکره سنگ در کنار قبر متوفی ادامه پیدا می کرد و در نهایت و با گذشت یکسال با قربانی کردن گوسفند و خیرات و قرائت قرآن کریم و فاتحه و ذکر دعا توسط ملاهای محلی و پرداخت اجرت کامل سنگ تراش، مراسم به پایان می رسید.

                   سـر قــبـر مــردان زور آزمــای                 طلسمی ز شـیر است آنجا بپا

                  چون این شیرسنگی سر شیر خفت              ز شیران نمادی بگردیـد جفت

                   به ایلی کـه مـردان جـنـگی بــود              سـر قبر شان شیر سنگی بـود

 

در ایذج مالمیر ،اندیکا ، مسجد سلیمان و لالی  واقع در شمال خوزستان و در «زلقی» واقع در شرق لرستان سنگ قبرهایی با مجسمه شیر ایستاده و غران موسوم به «شیر سنگی» که به گویش محلی «بردشیر» گفته می شود. در اردبیل  ورودی مقبره  شیخ جرائیل پدر شیخ صفی الدین اردبیلی نقوشی از شیر ایرانی دیده می‌شود. در گورستانهای قدیمی استانهای اصفهان و کهگیلویه و چهار محال بختیاری شهرستانها و مناطق کهرنگ، اردل، دشتک، چغاخور، بازفت و .... سنگ قبرهایی به شکل شیر ایرانی وجود دارد که مزین به ادعیه و  شمشیر  امام علی (ع) و یا تفنگ  ،گرز ، خنجر، کلاه به نشانه کلاه داری و سروری، تبرزین و یا مهر و تسبیح خود نمائی می کنند.

  آری، قوم بختیاری با هوشمندی تاریخی و درک و دریافت خرد مندانه ای که از فرهنگ اساطیری داشت نماد شیر را برای خود برگزید. و این پیکر تراشان بختیاری بودند که به جان صخره ها و سنگ ها افتادند و با ابزار و آلات حجّاری و سنگ تراشی که در اختیار داشتند پیکره هایی سخت، زیبا، خوش تراش و صیقل یافته از شیر خلق می کردند و آن ها را بر روی گور بزرگان و عزیزان از دست رفته خود، که از شجاعت، جنگاوری، وطن دوستی، دین مداری و مرزبانی بهره ها داشتند قرار می دادند. به همین خاطر تا همین اواخر منظره های شیر سنگی و چشم انداز گورستانهای قوم سرافراز بختیاری وشیعه آن شیر خدا علی(ع) نگاه هر بیننده و رهگذری را تحت تاثیر قرار می داد و هول و هراسی توام با غرور ملّی را در دل او پدید می آورد. سیاح انگلیسی سرهنری لایارد، در کتاب ماجراهای اولیه آورده است:"بختیاری ها مجسمه و نقش شیر را بر روی قبور خوانین و افراد سرشناس نصب یا نقر می کنند تا خاطره سلحشوری وجنگجویی آنها برای همیشه زنده بماند.!!!"

در ادبیات شفاهی واژه ی شیر ، در وصف پادشاهان و پهلوانان ونامداران نیز بکار رفته است .مانند پیشوند و پسوندهائی همچون شیرزاد، شیر اوژن ، شیر قادر، شیر محمد ، شیرعلی مردون ، علی شیر ، شیرزن، شیر پیا، اردشیر...   

چنانکه قبل از این گفته شد شیر از دیرباز در فرهنگ ایرانی با نشان شیر و خورشید در سنگ‌نگاره‌های تخت جمشید تا حک آن بر روی سکه های پادشاهان و پرچم ایران دیده میشد. در نقوش شکارگاه‌ها ونقوش فرش های دستباف ایرانی عکس شیرهای ایرانی دیده می‌شود. در  مینیا تورهای خمسه نظامی بهرام گور در حال شکار شیر ایرانی به تصویر کشیده شده‌است و  با این نشان اولین بار در دوران  صفویه بود که  نشان شیر و خورشید تعبیری شیعی ایرانی پیدا کرد. چراکه  شیعیان عقیده دارند در جنگ خندق که یکی از مهمترین و سرنوشت سازترین جنگهای اسلام بشمار می آید در صحنه کار زار وضعیت خیلی حساسی پیش می آید بطوری که در روزهای اول، مسلمین کاری ازپیش نمی برند و بیم آن میرفت که اسلام بطور کلی شکست بخورد چرا که در میان کفار پهلوانی بی مانند به نام عمر ابن عبدود بود که رجز می خواند و هم آورد می طلبید و هیچکس حریفش نمی شد و در آخرین لحظات علی پسر ابو طالب از پیامبر(ص) اجازه جنگ می خواهد پیامبر علی (ع) را که جوانی دلاور بود  بعنوان حریف عمر ابن عبدود انتخاب می کند. از طرفی در آن زمان هم در بین عرب رسم بر این بوده است که دو حریف، قبل از گلاویز شدن با هم، برای یکدیگر رجز خوانی می کرده اند و توانایی و نقاط قوت خود را به رخ حریف مقابل میکشیدند تا او را تضعیف روحیه نماید. لذا قبل از رویارویی حضرت علی با آن پهلوان نامی عرب،  پیامبر با اینکه به پیروزی علی(ع) ایمان دارد ولی باز هم جهت محکم کاری، از خدا کمک می خواهد تا علی(ع) پیروز شود  واز آن روز به بعد علی ملقب به"اسد الله" یا  شیر خدا گشت.شاعر پر آوازه بختیاری زنده یاد  داراب افسر بختیاری در شعر بلند عمرویه می سراید:

 

ز غروری که به سر داشت زدل نعره کشید          یا محمد پَ چته؟ سی چه نشستی به حصار

ریشه و بیخ تنه وا، مــو ز دنـیـا بکـنم             مون اِگُـون عـمـرو کُـر عبد ود ریشَه دِرار

حضرت ختم رسل بنگ به اصحاب کشید           که یکیتون بـرویـن و بکشین ئی سگ هـار

زسر قـهـر وِرسـتاد بـه پـا شـیـر خـدا          گُد گوویل، یونه چی شیر، مُنم شـیـر شکار

خواست تاجم بخوره شیـرخدا جمنید بس           رو نسه برق صفت وند به لَم چـی لِـکِ دار

دِشنسه شـیـر خــدا از کِل شالس دِرِِوِرِد            گـوش تا گـوش سـر عمرو برید رستم وار

در خاتمه یاد آور می شود که  درخبرها آمده بود سودجویان و سوداگران آثار باستانی این میراثهای خفته در خاک و اشیاء عتیقه، بی هیچ ترس و واهمه ای به جان شیرهای سنگی که روزگاری نماد غیرت ، عزت و سربلندی قوم بختیاری، و بلکه همه اقوام ایرانی بودند افتاده و از راه قاچاق و فروش آنها ارتزاق می کنند. به هر حال شیرهای سنگی نمادی از تاریخ و تمدن این سرزمین هستند و محافظت از آنان  باید مورد توجه مردم و در دستور کار متولیان امور قرار گیرد.........           شاد باشید.

 منابع:

برداشت اشعار و  برخی نوشتارها از: حکیم ابولقاسم فردوسی ، دیوان داراب افسر بختیاری ، استاد روشن سلیمانی،فرهنگ لغت علامه دهخدا، مهران شهرستانی،ایوب سلطانی و یادداشتهای حسین چراغیان بختیاری

 مرجع: پایگاه فرهنگی شهرستان اندیکا- حسین چراغیان بختیاری

 

 

 

دیدگاه‌ها   

 
0 # س.پژواک 1394-07-09 14:25
با سلام
از بزرگان بختیاری که جای شیر سنگی بر مزار وی خالی است، مردی است از خطه شیرپرور میداوود، میرشکار مراد ممبینی. وی در سال های پیش از اوج گرفتن ایلخانی بختیاری به دست حسینقلی خان می زیست که متاسفانه به دلیل برخی بی مبالاتی ها، اکنون آرامگاه وی به زیر ساختمان مدرسه ای نوساز مدفون کردیده است. این شیر غران و سردار بزرگ چارلنگ در بسیاری از جنگ ها همچون جنگ بالیو، جنگ با طوایف عرب و.. برای سرافرازی بختیاری در صف مقدم نبرد حضور داشت و بارها بدست خوانین بزرگ بختیاری تحسین و خلعت شد. معروف است که مهارت و شجاعت وی در تیراندازی، در عصر خود و در میان ایل چارلنگ کیان ارثی بی نظیر بود.میرشکار مراد شیرکش، چهار پسر داشت:
1- ملاعلی پناه 2- ملا علیرضا 3- ملا علیجون 3- ملا علی بور
پسر بزرگ وی ملا علی پناه (آ علی پناه ممبینی کیان ارثی) در شجاعت، جنگاوری و کیاست شهره عام و خاص در ایل بختیاری بود. ملا علی پناه ممبینی در واپسین سال حیات خود از سوی ایلخانی بزرگ بختیاری، حکم ایل بیگی کیان ارثی را دریافت نمود که تنها ده روز پیش از دریافت حکم خود به طرزی عجیب و اسطوره ای درگذشت..
پاسخ دادن
 

نوشتن دیدگاه

* نمایش نظرات به منزله تائید آنها نمی‌باشد.
* مسئولیت نظر با کاربر می‌باشد.
* ایمیل فعال خود را وارد نمایید.
* در صورت امکان نام و شهرت خود را کامل وارد کنید.


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

درباره ما

تازه‌های کتاب

 کتاب «نخستین جرعه از این جام» میزبانی و قهرمانی تیم ملی فوتبال ایران در جام ملت های آسیا (۱۳۴۷-۱۹۶۸) را از زوایای سیاسی-اجتماعی و ورزشی با نگاهی تازه مورد کنکاش قرار داده است.
 شیمبار (شیم بار) جلگه گرمسیری شیمبار در شمال خوزستان واقع گردیده و تقریباً نزدیک به نقطه صفر مرزی بین استان خوزستان و چهار محال بختیاری قرار دارد. این منطقه گردشگری از توابع بخش چلو شهرستان اندیکا می باشد که در 45 کیلومتری شهر قلعه خواجه  و یکصد کیلومتری مسجدسلیمان و220 کیلومتری اهواز است.  
 «فراز و فرود ایل کیان ارثی با تاکید بر ظهور و سقوط محمدتقی خان بختیاری» عنوان کتابی است که توسط مصطفی علیزاده گل سفیدی به نگارش درآمده و آماده چاپ شده است. در این کتاب با استناد به منابع مختلف تاریخی به بررسی ایل کیان ارثی و روسای آن از دوره صفویه تا 50 سال پیش پرداخته و شامل 5 فصل به شرح ذیل است: