آهای انگلیسی کدام دوستی!

 علی مردان خان بختیاری و انگلیسی ها

 به مناسبت 17 آذر 1313،سال روز شهادت شهید علی مردان خان بختیاری


در جريان جنگ جهاني اول، به دليل دخالت دولتهاي روسيه و انگليس در كشور ما و نارضايتي عمومی از آنها، بسياري از آزاديخواهان، روحانيّون و مردم به آلمانها گرايش پيدا كردند تا با كمك آلمانها كه متّحد دولت اسلامي عثماني نيز بودند، به سلطۀ روس و انگليس پايان دهند.

 



 «دانشور علوي» كه خود در اين ايّام در بين بختياري‌ها بود، مي‌نويسد:«در موقع جنگ، آزاديخواهان ايران كه همواره از مظالم و تعديّات روس و انگليس در عذاب بودند، نه از لحاظ همراهي و مساعدت با آلمان، بلكه بواسطۀ اين كه شخصاً قادر به گرفتن انتقام از روسيه تزاري نبودند؛ ظاهراً جانب آلمان را گرفتند تا با جلب مساعدت آن دولت از تعديّات بي رويۀ روسها جلوگيري به عمل آورند.
  «اوژن بختياري» نیز دربارۀ گرایش ابراهیم خان به دولت عثمانی و آلمان مي‌نويسد: «ضرغام‌السّلطنه در اين جا، بنا بر مثل معروف لالحبّ علي بل لبغض معاويه، از آنجايي كه با انگليسيها نظر خوبي نداشت، دعوت آلمانها را آن‌ هم بدون قيد و شرط پذيرفت. علی مردان نیز در چارچوب ضرورت مبارزه ضد انگلیسی همکاری با دولت و ماموران آلمانی را لازم  و سودمند می شمرد.
  با اشغال بخش وسیعی از خاک کشور ما به وسیلۀ روس و انگلیس ، بسياري از رجال ميهن دوست و آزاديخواه تهران و اصفهان،کاردار دولت آلمان و بسیاری از ماموران این کشور به منطقۀ كوهستاني بختياري پناه آوردند. بيشتر آنان، مهمان ضرغام السّلطنه و بي بي مريم، مادر علي مردان خان بودند.انگلیسی‌ها از این اینکه می‌دیدند در حوزه نفوذ آن‌ها، خوانین بختیاری از جمله بی‌بی مریم علیه منافع آنان فعالیت می‌کنند، بسیار ناراحت بودند. از طریق کاپیتان «نوئل» به غلامحسین خان سردار محتشم ایلخانی، یوسف خان امیر مجاهد ایل بیگی، محمدتقی خان امیر جنگ و خسرو خان سردار ظفر اعلام کرد که سورشجان را محاصره کرده به این اوضاع پایان دهند. آن‌ها وظیفه داشتند ضمن سرکوب مخالفان انگلیس مهاجرین داخلی و خارجی که در منزل بی‌بی مریم پناه گرفته بودند را دستگیر به انگلیسی‌ها تحویل دهند. در عوض شش هزار لیره انگلیسی پاداش دریافت کنند. بی‌بی مریم که قریب پانصد نفر تفنگچی جمع‌آوری کرده بود تمام راه‌ها و گردنه‌های منتهی به سورشجان را بست و سنگربندی نمود. امیر مجاهد نامه‌ای به بی‌بی مریم نوشت و درخواست کرد تا به اتفاق پنج شش نفر سوار جهت مذاکره به سورشگان بیاید. بی‌بی مریم با رد این درخواست مواضع خود را مستحکم تر کرده تفنگچی‌ها و مجاهدینی که در سورشگان حاضر بودند را به حالت آماده‌باش درآورده و در برج‌های قلعه به انتظار نشستند. سواران نیز در منازل روستاییان پنهان‌شده و آماده کارزار شدند. سر شب امیر مجاهد و سردار فاتح با ششصد سوار به طور ناگهانی وارد سورشگان شدند؛ اما نمی‌دانستند که در تله افتاده و محاصره‌شده‌اند. نیروهایی بی‌بی مریم تمام ششصد نفر را گرفته خلع سلاح کردند. امیر مجاهد که دریافته بود شکست فاحشی خورده و تیرش به خطا رفته است. با التماس فراوان و سپردن تعهد سواران خود را آزاد ساخته و تفنگ‌هایشان را تحویل گرفته پی کار خود رفتند. حمله به سورشجان باعث اعتراض شدید کدخدایان، کلانتران و خوانین جوان بختیاری گردید و اقدام ایلخانی و ایل بیگی را تقبیح و آنان را سرزنش کردند تا جایی که نزدیک بود یک جنگ داخلی بین بختیاری‌ها رخ دهد. ایلخانی و ایل بیگی که اوضاع را متشنج دیدند، اعلام کردند که دیگر به سورشجان حمله نخواهند کرد.
سردار ظفر  نیز که از نزدیک شاهد جدال طرفداران و مخالفان حضور کاردرف در سورشجان بود نوشته است: «کاپیتان نوئل به سردار محتشم و امیر مجاهد سخت گرفت که باید شارژدافر آلمانی از بختیاری و چهارمحال بیرون برود. مردم بختیاری به تحریک امیرمجاهد و مرتضی قلیخان خواستند شورش کنند و کاپیتان نوئل را بیرون کنند، با شارژدافر همراهی کنند. شهاب السلطنه و سردار فاتح هم با امیرمجاهد و مرتضی قلیخان همراه بودند. امیر جنگ تنها با سردار محتشم همراه بود به اصرار سردار محتشم مرا به دهکرد بردند. بعضی از بختیاریها که در اردو بودند حتی امیرحسین خان هم به من پیغام دادند که دهکرد نروم که روسها اصفهانند. اگر در بختیاری توهین به کاپیتان نوئل بشود برای رییس و مرئوس بختیاری هر دو بد است و بیم است که خطری متوجه بختیاری شود. ناچار رفتم دهکرد مردم را به هر طریقی که بود ساکت کردم شارژدافر هم ناچار خودش بیرون رفت».
وقتی نیروهای عثمانی قوای روسیه را شکست دادند و شهر همدان را به تصرف خود درآوردند. مخالفان انگلیس و روس در ایران جان تازه‌ای به خود گرفتند و عملیات آن‌ها علیه نیروهای این دو کشور شدت یافت. مهاجرین ، پی در پی خوانین بختیاری، رضاخان جوزدانی و جعفرقلی چرمهینی را تشویق و ترغیب می‌کردند که برای جنگ با سپاه روس و انگلیس به طرف اصفهان حرکت کنند. بی‌بی مریم و کاردروف آماده حمله شدند، لیکن تعدادی از خوانین امروز و فردا می‌کردند گویا منتظر بودند ببینند اوضاع جنگ به نفع کدام طرف پیش خواهد رفت.
بی‌بی مریم به همراه پسران و گروهی از خوانین جوان مثل فتحعلی خان سردار معظم، چراغ علی‌خان و سالار مسعود در معیت مأموران آلمانی به همراه هزار نفر سوار برای تسخیر اصفهان و آزادسازی آن از دست روس‌ها به سمت اصفهان حرکت کردند. سواران چراغ علی‌خان صولت الدوله در یک فرسنگی اصفهان با سالدات‌های روسی مواجه شده مجبور به عقب‌نشینی شدند. سردار معظم نامه‌ای به خوانین نوشت و اظهار کرد که در عزیزآباد با پیش‌قراول سپاه روس جنگیده و آن‌ها را شکست داده و تاکید کرد که زودتر ابوالقاسم خان و ضرغام السلطنه و دیگران با استعداد کافی به آن‌ها ملحق شوند. به دنبال آن سواره‌نظام روس برای مقابله با کاردروف و همراهانش متوجه نجف‌آباد، تیرون و کرون شدند. در این محل جنگ سختی روی داد. سواران شجاع بختیاری به سرکردگی بی‌بی مریم و مصطفی قلی خان پسرش و راهنمایی شارژدافر آلمانی (کادروف) با ۲۰۰ نفر حرکت کرده روستای «عزیز آباد کرون» را تصرف کردند. در نیم فرسنگی عزیزآباد جنگ شروع شد و سه روز به درازا کشید. بختیاری‌ها رشادت‌های زیادی به خرج دادند و مدام روس‌ها را به عقب رانده تا نجف‌آباد فراری می‌دادند. روز سوم سپاه روس به دو اراده توپ شیندر مسلح شدند، بختیاری‌ها تا آخرین فشنگ مقاومت نمودند، اما تجهیزات جنگی روس‌ها آنان را از توان انداخت و بدون مهمات نتوانستند در مقابل روس‌ها دوام بياورند. ناگزیر با اتمام مهمات، عليرغم فداكاري و رشادت‌هاي فراوان با كشته شدن 58 سوار بختياري، مجبور شدند به سوی «موسی آباد» عقب‌نشینی کنند. گویا دوشنبه پنجم ذی‌قعده عقب‌نشینی بختیاری‌ها آغاز شده بود.
روسها که از این پیروزی سرمست شده بودند، روستاي «ورنام خواست» كه متعلق به ضرغام السّلطنه بود را مورد حمله قرار دادند. «محمّد رحيم خان» پسر ضرغام السّلطنه، به همراه گروهی از سواران بختیاری، به مقابله با روسها پرداخت و در یک نبرد شجاعانه، به همراه جمع كثيري از اهالي بي پناه كشته شدند. چون سورشجان نیزخالی از سواران بختیاری وفادار به بی بی مریم بود ، کاپیتان نوئل از فرصت استفاده کرد و به سردار محتشم ، سردار ظفر و امیر جنگ دستور داد، به اتّفاق پانصد نفر سوار، نیمه شب به سورشجان ریختند ، قلعه را تصرّف كردند و بی بی مریم را دستگیر و تبعید ساختند و بیش از بیست هزار تومان از اموال او را غارت کردند. در اين هنگام، یمین السّلطنه  به دست سپاهیان روس گرفتار گردید. قزّاقهای روس، خانۀ بی بی مریم در اصفهان را غارت کردند و تمام اموال ، اسباب و اثاث خانه را که بیش از صدهزار تومان قیمت داشتند را به یغما بردند.
وحید دستگردی که خود مدّتی مهمان بی بی مریم در سورشجان بود؛ در مجموعۀ « رهاورد وحید» می گوید: « جای تعجّب و خنده است و گریه، که یک نفر انگلیسی ( کاپیتان نوئل) در مرکز بختیاری، بر تمام مردم حکمرانی و تعدّی می کند و مثل پادشاه ایران باشد. وای....».
علي مردان خان كه در  ايّام حضور رجال سرشناس و میهن دوست در سورشجان، قريب 23 سال سنّ داشت ، فرصت گرانبهايي بدست آورد تا با افكار و انديشه‌هاي آزاديخواهان و روحانيّون كه از روشنفكران و ميهن دوستان مشهور كشور بودند، آشنا شود و دربارۀ اوضاع جهان، جنگ جهاني اوّل و دسته بندي دول متخاصم اطّلاعات ارزنده اي كسب نمايد. به همراه مادر و خوانين جوان و سواران شجاع بختياري به دفعات با نيروهاي روسيه وارد جنگ شد و در شبيخونهاي متعدّد، ضربات مهلكي به قشون روسيه وارد ساختند. بنا بر نوشته آوانسیان «مادر علیمردان خان در زمان جنگ جهانی اول عده ای از دموکراتها را از کوههای بختیاری عبور میدهد و از راه کرمانشاه به ترکیه روانه میکند». علی مردان خان در زندان برای زندانیان تعریف کرد که به سفارش مادرش بی‌بی مریم به همراه برادر مادری‌اش مصطفی قلی خان به اتفاق پنجاه سوار بختیاری، مأموران آلمانی را از راه اراک به کرمانشاه رساندند و برای این کار هزینه فراوانی متحمل شدند. بعدها دولت آلمان درصدد برآمد این هزینه را جبران نماید و به آنان اعلام کرد که شخصی را به عنوان نماینده جهت دریافت طلب خود معرفی کنند. آن‌ها سید حسن تقی زاده که در آلمان حضور داشت معرفی کردند. آلمان‌ها اعلام کردند تقی زاده جاسوس انگلیس است شخص دیگری را معرفی کنید.


آهاي انگليسي،كدام دوستي؟


علی مردان خان پس از جنگ جهانی اول به شدت با حضور انگلیسی‌ها در خاک ایران مخالفت ورزید و بارها نیروهای انگلیسی را مورد حمله قرار داد. یک بار گروهی از قوای انگلیس را که زیر فرماندهی کنسول انگلیس در بوشهر بوده و برای دستگیری او آمده بودند به تله انداخته و اسیر کرد.
علی مردان نقل کرد:«کنسول انگلیس اول می‌ترسید که او را بکشم.اما وقتی خیالش راحت شد،گفت:«من کنسول انگلیس در بوشهر هستم.دستور داشتم شما را دستگیر کنم حالا مردانگی شما را دیدم می‌خواهم کمک کنم که شما را دوست انگلیس کنم. علی مردان خان گفت،در پاسخ گفتم:« آقای کنسول،شما انگلیسی‌ها از سرزمین ما بیرون بروید و آن وقت در باره‌ی دوستی دو دولت و دو ملت سخن بگویید.حالا که به کشور ما تجاورز کرده‌‌اید و عملیات شما تماماً علیه استقلال ایران است،کدام دوستی؟».
  علی مردان خان نه تنها از دولت استعماری انگلیس بیزار بود حتی از ایادی و مزدوران جیره خوار او نیز به شدت متنفر بود. چنانچه در نامه اش به رییس مجلس شورای ملی در مورخه23 جمادی الاولی 1340ه.ق.،این موضوع کاملاً مشهود است و به شدت از تعدادی از خوانین وابسته به انگلیس، بیزاری می‌جوید.   
در سال 1300 شمسی، به سفارش دولت انگلیس،خوانین بختیاری با شیخ خزئل قراردادی منعقد کردند مبنی بر این که، در مقابل هر نوع خطر و تهدید از یکدیگر جانبداری و حمایت کنند. متعاقب آن، با شورش شیخ خزئل ، در سال 1301 شمسی ، یک گردان از لشگر جنوب که در اصفهان مستقرّ بود ، مأموریت پیدا کرد ، برای سرکوب شیخ خزئل از طریق راه بختیاری، خود را به خوزستان برساند. خوانین بختیاری که خود را هم پیمان شیخ خزئل می‌دیدند، در تنگ شلیل ، پل و گردنۀ مرواری (مروارید) آنها را غافلگیر کردند و تعدادی را کشتند و تمام آنها را خلع سلاح نمودند. تعداد کشته شدگان 12 نفرآورده شده، امَا در نامه‌های  علی مردان خان و رؤسای چهارلنگ ، 170 نفر ذکر شده است. خوانین علاقمند بودند رهبری این عملیات را به اشخاصی بسپارند تا خود بطور مستقیم در مظانّ اتّهام قرار نگیرند. به همین خاطر، ابتدا به درویش محمّد رییسی- معروف به ملّادرویش ناغانی- پیشنهاد دادند ، وي از این کار سرباز زد. از خوانین محمود صالح و دیگر طوایف چهارلنگ خواستند که به این کار مبادرت کنند ، آنها نیز زیر بار نرفتند . در نهایت، فرماندهی عملیات را به چند نفر از گماشتگانشان سپردند و خود به انتظار نشستند. خوانین برای این که ضرب و شصت خود را به دولت نشان دهند ، طوایف فلارد را تحریک کردند تا به منطقۀ سمیرم حمله کنند و آنجا را به آشوب بکشانند. طوایف زلکی را نیز تحریک کردند که به خوانسار و گلپایگان حمله نمایند. از علی مردان خان و اعضای طایفۀ محمود صالح نیز درخواست کردند تا منطقۀ فریدن را ناامن کنند. علی مردان خان که از هدف و نیّت خوانین آگاه بود و می دانست بنا به دستور انگلیس این آشوب را برپا کرده اند،با روحیات ضد انگلیسی که داشت، حاضر نشد با قوای دولتی وارد جنگ شود.این مسأله باعث تیرگی بیشتر روابط وی و خوانین بختیاری گردید.
علی مردان خان،حتی از کار کردن بختیاری ها برای انگلیسی ها نیز بسیار ناراحت بود و در نامه خود آشکارآ از این موضوع تاسف می خورد.هیچ کس نمی تواند انکار کند که سیاست ها و برنامه هایی که رضاشاه برای نابودی ایلات و عشایر ایران اجرا کرد به خواست و سفارش دولت انگلیس بود. چنانچه «حسین مکی» در این باره می گوید:«علّت اصلی برکناری و قتل سردار اسعد و سایر سران مؤثر ایل بختیاری،اعمال همان سیاست حکومت« تمرکز قدرت» بوده که طرحش را انگلستان ریخته بود... منتهی این سیاست تمرکز قدرت نسبت به بعضی سران عشایر و متنفذین، زودتر به موقع اجراء گذاشته شد و به دیار نیستی رهسپار گردیدند و نسبت به برخی دیگر دیرتر ، ولی سیاست کلّی از بین بردن تمام روسای محلی و روحانیّون مؤثر و سران ایلات و عشایر بوده است.(مکّی ، حسین ،1374 :525)». به همین دلیل است‌که علی مردان در دادگاه محاکمه‌،با رفتاری مردانه و باوقار خود خطاب به قضات که عده ای سرلشگر و سرتیپ بودند گفت:«این شما نیستید که ما را محاکمه می کنید،بلکه این دولت استعماری انگلیس است که با دست شما ما را محاکمه می‌کند و از من انتقام می‌کشد».

 

شهیدی با چشمان باز


وقتی علی مردان خان به اعدام محکوم گردید، اجرای حکم مدتی طول کشید.در زندان شایع بود که علت تاخیرآن است که رضاشاه منتظر تصمیم لندن است. وقتی در زندان به علی مردان‌خان اطلاغ دادند که هنگام اجرای حکم اعدام فرا رسیده است، چون می‌خواست تا آخرین لحظات زندگی،مخالفت و ضدیت خود را با رژیم پهلوی نشان داده باشد،در پاسخ گفت:«درآن ساعت بیدار نخواهم شد و دیرتر حاضر می شوم.این مرد که دل شیر و اعصاب محکم و روحی قوی داشت،صبح روز تیرباران به راستی هم  به آن زودی که می خواستند،حاضر نشد.صبحانه را صرف کرد،پشت قرآن وصیت خود را نوشت،لباس پوشید و گفت: حاضرم. می‌خواستند او را مانند سایر اعدامی ها از در عقب(در مردگان) ببرند،نرفت،گفت در زندان دوست و آشنا  دارم باید خداحافظی کنم. شجاعت و مردانگی او حتی افسران پلیس را هم تحت تاثیر قرار داده بود.علی مردان خان از جلوی همه کریدورها گذشت با همه خداحافظی و به ویژه با بیماران و مریضان خداحافظی گرم کرد.جلو بیمارستان یکی از افراد ایل بختیاری که به او خیانت کرده بود و محل اقامت او را فاش کرده بود، به پایش اقتاد که:«ببخش» علی مردان خان او را بلند کرد مورد لطف و نوازش قرار داد و بخشید.
وقتی او و دیگر اعدامی ها را می بردند،از مشاهدۀ گريۀ چند نفر از همراهانش، خشمناك شد و گفته بود:« اين ننه من غريبم ها را كنار بگذاريد و با گريه و زاري آبرويمان را نريزيد. اگر ما هم موفق مي‌شديم، همين معامله را با آنها مي‌كرديم».
در آخرين لحظاتي كه مي‌خواستند وي را به چوبه دار ببندند، كلاه پهلوي‌اش را به نشانۀ نفرت از رژيم پهلوي، مچاله كرد و دور انداخت و صداي رسايش كه مي‌گفت: زنده باد ايران و آزادي، درحياط زندان طنين انداز شد.»او را در پشت قصر، یعنی زندان مرکزی،اعدام کردند.اجازه نداد چشمانش را بندند. به نقل از « بزرگ علوي»:«روز اعدام، جامه‌اي زيبا برتن كرده و سرو رويي آراسته داشت و با گامهاي بلند و استوار و قامتي مصمّم به قتلگاه نزديك شد. وقتي يكي از دژخيمان مي خواست، چشمهايش را به هنگام اعدام بندد، به آرامي دستمال را از دستش گرفت و گفت:« پسرم! بگذار تا اين صحنۀ جالب و تماشايي را كه، قطعاً مافوقان شما را خوشحال مي كند؛ من هم در آخرين لحظات حياتم، به چشم ببينم. چرا كه تاكنون، من شيري را دست و پابسته، در مقابل مشتي شغال نديده بودم.».
وقتی گلوله‌ها به او می‌خوردند او به عصای خود تکیه می‌کرد که نفیتد.به راستي، این مرد قهرمان را بایستی ملت ایران بشناسد. موضوع مرتبط:  بی بی مریم چگونه از محاصره نجات پیدا کرد!   
       
      موضوغ مرتبط       
  بختیاری ها و جنگ جهاني اول
  حماسه شیرعلی مردان بختیاری  
 علل و زمینه‌های قیام مردمی بختیاری‌ها در سال1308شمسی
شکایت شهید علی مردان خان بختیاری از برخی خوانین  
تحلیل ویژگی‌های قیام مردمی بختیاری‌ها و علل شکست آن     

 

 

 

دیدگاه‌ها   

 
+3 # رضا صالحی 1393-12-13 12:16
باتشکر از شما بخاطر اطلاعات و تاریخ جامعی که در اختیار ما ودیگر علاقمندان میگذارید
زنده باد ایران و آزادی
پاسخ دادن
 
 
0 # ناصر حاجتی بردمیلی 1394-05-18 14:17
با سلام وخدا قوت به شما بخاطر اطلاعاتی که بما دادین و تلاش برای معرفی ایل بزرگ بختیاری

زند بادهمه یبزرگان ایرانی
پاسخ دادن
 

نوشتن دیدگاه

* نمایش نظرات به منزله تائید آنها نمی‌باشد.
* مسئولیت نظر با کاربر می‌باشد.
* ایمیل فعال خود را وارد نمایید.
* در صورت امکان نام و شهرت خود را کامل وارد کنید.


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

درباره ما

تازه‌های کتاب

 کتاب «نخستین جرعه از این جام» میزبانی و قهرمانی تیم ملی فوتبال ایران در جام ملت های آسیا (۱۳۴۷-۱۹۶۸) را از زوایای سیاسی-اجتماعی و ورزشی با نگاهی تازه مورد کنکاش قرار داده است.
 شیمبار (شیم بار) جلگه گرمسیری شیمبار در شمال خوزستان واقع گردیده و تقریباً نزدیک به نقطه صفر مرزی بین استان خوزستان و چهار محال بختیاری قرار دارد. این منطقه گردشگری از توابع بخش چلو شهرستان اندیکا می باشد که در 45 کیلومتری شهر قلعه خواجه  و یکصد کیلومتری مسجدسلیمان و220 کیلومتری اهواز است.  
 «فراز و فرود ایل کیان ارثی با تاکید بر ظهور و سقوط محمدتقی خان بختیاری» عنوان کتابی است که توسط مصطفی علیزاده گل سفیدی به نگارش درآمده و آماده چاپ شده است. در این کتاب با استناد به منابع مختلف تاریخی به بررسی ایل کیان ارثی و روسای آن از دوره صفویه تا 50 سال پیش پرداخته و شامل 5 فصل به شرح ذیل است: