شیوه های حل اختلاف در ایل بختیاری

        الف) مقدمه
 
بختیاری ها مردمانی هستند که هزاران سال در کوههای زاگرس میانی و دامنه های آن که با نام کوههای بختیاری شناخته می شود زندگی می کنند. آنان در استانهای چهارمحال بختیاری ، خوزستان ، اصفهان و لرستان استقرار دارند ، بافت و ساختار اجتماعی غالب گروههای انسانی آن طایفه ای و ایلی است . ساختار ایلی که متاثر از نظام پدرسالارانه است برای اداره امور مردم خود ظرفیتهای زیادی دارد که می تواند حادترین معضل و اختلاف را در کوتاهترین زمان ممکن و با صرف کمترین هزینه حل و فصل نماید. بی تردید یکی از جهات مثبت ساختار ایلی ، همین موضوع است که می تواند با تکیه بر آیین های ایلی و بهره جستن از روابط اجتماعی مردم  ، بسیاری از مسایل و مشکلات را خود مرتفع سازد.

اشخاصی که ممکن است با وی اختلاف سلیقه ، نظر ، رای و عقیده داشته باشند ، گاه منافعشان با هم در تضاد قرار می گیرد ، گاهی دچار سوء تفاهم می شوند ، محدودیت در منابع گاهی باعث می شود تا انسانها به رقابت و گاه ستیزه مبادرت کنند ،  زمانی نیز اشخاصی پیدا می شوند که به حقوق دیگران تعدی و تعرض می کنند. همه اینها باعث بروز اختلاف در بین انسانها می شوند این اختلافها را می توان بر حسب مورد و زمینه اختلاف به انواع مختلفی دسته بندی کرد:
 
1-اختلافهای خانوادگی( اختلاف بین اعضاء خانواده که ممکن است در مورد تقسیم ارث ، اختلاف بین زن و شوهر ، طلاق و متارکه ، اختلاف بین والدین و فرزندان و... باشد)
 
2-اختلافهای ملکی( شامل اختلاف در مورد زمین ، مزرعه ، باغ ، مرتع ، چراگاه و ساختمان مسکونی یا تجاری می شود)
 
3-  اختلافهای مالی( شامل اختلاف در مطالبات ، دیون ، سود ، زیان ، درآمد ، هزینه ، شراکت و...)
 
4- اختلافهای اجتماعی( شامل نزاع و درگیری ، سرقت ، اتهام و تهمت ،کلاهبرداری ، اخاذی ، تصادفات ، وارد کردن خسارت به دیگران ، هتک حرمت ، فحاشی و ....)
 
5-احتلافهای قومی و قبیله ای ( شامل اختلاف بر سر قلمرو ایلی ، مراتع و چراگاهها ، منابع آب ، چشمه ها و رودخانه ها ، ایل راهها ، جریحه دارشدن احساسات ایلی و...)
 
6-اختلافهای سیاسی ( شامل اختلافهای ناشی از رقابتهای انتخاباتی ، تصاحب مناصب سیاسی و مدیریتی ، توسعه نفوذ سیاسی طوایف و...)
 
 ج ) شیوه های حل اختلاف
 
در گذشته تقریبا" تمامی اختلافها بر اساس رسوم و آیین ایلی و با وساطت و پا درمیانی ریش سفیدان و متعمدان محلی و بصورت کدخدامنشی حل و فصل می شد. امروزه نیز بسیاری از اختلافهای ریز و درشت با همان رویه های کهن ایلی حل و فصل می شود. در ذیل به برخی از این شیوه ها اشاره می شود:
 
1- بخشش:
 
بسیاری از اختلافهای  کوچک  با توسل و پناه جستن به دیگران و پادرمیانی اطرافیان حل و فصل و فرد مقصر مورد عفو و بخشش قرار می گیرد. شیوه های بخشش بسیاری از این تقصیرات کوچک به شرح ذیل است.:
 
· پناه بردن به دیگران و پنهان شدن پشت سر آنها
 
· پناه جستن به خانه و سیاه چادر خود یا دیگران ، اینکار باعث می شود تا به حرمت و احترام خانه ، تقصیر و گناه شخص خطاکار نادیده گرفته شود.
 
· پناه بردن به زنان به خصوص زنان سالمند و دارای موقعیت اجتماعی بالاتر
 
·واسطه شدن دیگران و عذرخواهی فرد مقصر
 
·وقتی شخص خطا کار به کسی پناه می برد و شخصی وی را تعقیب می کند ، شخصی که خطا کار به وی پناه برد ، کلاه از سر خود بر میدارد و چند قدم پیش می آید به گونه ای که وی خود را به جای خطا کار تسلیم او می کند و با این کار بخشش خطا کار را از وی درخواست می کند.
 
· گاه شخص خطا کار به یک زن سالمند و دارای مرتبه اجتماعی بالا پناه می برد ، آن زن نیز برای درخواست بخشش ، مینای( بخشی از لباس محلی ) خود را به روی سر خطاکار می کشد. و شخص مدعی به حرمت آن زن از تقصیر و گناه خطا کار می گذرد.
 
· گاهی برای طلب بخشش خطا کار ، افرادی بزرگسال که ممکن است زن یا مرد باشند با عذر خواهی از فرد شاکی و بوسیدن دست ، صورت ، گردن و سر وی از شاکی می خواهند که خطاکار را مورد عفو قرار دهد.
 
·گاهی فرد خطاکار و مقصر به خانه شاکی یا یکی از بستگان وی پناه می برد و از شاکی درخواست می کند به حرمت و احترام خانه و بستگانش از گناه و خطای وی چشم بپوشد.
 
·گاهی شخص خطاکار به یکی از سادات یا شخصی که از مرتبه ی اجتماعی بالایی یرخوردار است پناه می برد و وی را واسطه قرار می دهد که وساطت کند و از شاکی بخواهد که از تقصیر و گناهش بگذرد.
 
   2- سوگند خوردن:
 
 یکی از راههای خاتمه دادن به بسیاری از اختلافها ، سوگند خوردن به امور مورد احترام و مقدسات مورد قبول مردم است. در واقع ادای سوگند به معنی فصل الخطاب اختلافها تلقی می شود. در میان بختیاری ها داستانهای معروف زیادی نقل می شود که شخص یا اشخاصی به دلیل سوگند دروغ دچار صدمه شده یا حتی فوت کردند. داستان دزدان و پیر احمد روزبه یکی از این داستانهای معروف است که چند دزد در کنار مزار این پیر عابد سوگند دروغ یاد کردند اما پس از مدت کوتاهی ، هفت نفر دزد فوت کردند. داستان معروف دیگر مربوط است به چند نفر دزد و امام زاده سید صالح که به دلیل سوگند دروغ همه دزدان بینایی خود را از دست دادند و مادام العمر کور و نابینا شدند. نقل این داستانها باعث گردید تا کمتر کسی جرات کند سوگند دروغ یاد کند و یکی از راههای پایان دادن به اختلافات ، سوگند خوردن باشد.اشکال مختلف آن چنین است:
 
· ادای عبارت « تو میرای » یا « توبمیری » یا فلانی بمیرد در حضور شخص شاکی و دیگران برای اثبات بی گناهی شخص کافی است. ادای این عبارت به این معنی است که ادامه حیات و زندگی فرد برایش بسیار مهمتر از اعتراف به گناه و خطا است.در واقع نوعی سوگند به جان افراد است.
 
·سوگند به گردن: دست راست را پشت گردن می نهند و می گویند « به گردنم » یعنی سوگند به گردنم که این حرف راست یا دروغ است. « داراب افسر » در  «دیوان شعر » خود می گوید: گردنم صورت چی ماه تو دیدن داره یعنی به گردنم سوگند که صورت مانند ماه تو دیدنی است.
 
·سوگند به ارواح مردگان و بخت از دست رفتگانی که برای هر دو طرف مهم هستند.
 
·سوگند به جان عزیزان و نزدیکان دو طرف
 
·سوگند به نان و نمک و سفره ( منظور غذایی که با هم بر روی سفره یکدیگر در خانه تناول کردند)
 
·سوگند به آب پاک و زلال
 
· سوگند به وقت ، مجال و زمان ( روز : به این روزخدا و روز عزیز قسم ، شب : به این شب عزیز قسم ، ماه: به این ماه خدا قسم ، قسم به این غروب آفتاب ، قسم به این صبح)
 
· سوگند به خدا و اسامی مختلف آن
 
·سوگند به پیامبران و معصومین
 
·سوگند به امامزاده ها
 
· وقتی فردی نتواند بیگناهی خود را اثبات کند یا مدارک لازم برای اثبات جرم کسی در دست نباشد ، تنها راه ثبات بی گناهی یا ارتکاب به جرم ، ادای سوگند و قسم است. در گذشته چنین بود که فردی که بایستی سوگند ادا کند ، بعد از غسل وارد امامزاده می شد و در حضور دیگران و سادات به مقدسات سوگند یاد می کرد که مرتکب گناه نشده یا شاهد ارتکاب گناه توسط فردی دیگری بود. قسم و سوگند از آنچنان جایگاه والای برخوردار بود که وقتی صحبت سوگند به میان می آمد فرد به گناه خود اعتراف می کرد یا از ابراز شهادت خود پشیمان می شد.
 
· وقتی به دلیل بعد مسافت یا هر دلیل دیگری افراد نمی توانستند در امامزاده حاضر شوند ، عده ای جمع می شدند و فرد در حضور جمع به مقدسات سوگند یاد می کرد تا  بی گناهی خود را ثابت کند. گاهی چند نفر سوگند یاد می کردند تا بی گناهی فردی ثابت گردد یا حقی را به صاحبش بازگردانند. گاهی از مبدا حرکت تا امامزاده سه نقطه معین می کردند و به سمت امامزاده حرکت می کردند و انتظار می رفت که متهم به جرم خود اعتراف کند یا اتفاقی بفتد که نشانگر مجرم بودن متهم باشد ، اگر تا نقطه سوم اتفاقی نمی افتاد ، در آنجا فرد سوگند می خورد و مساله خاتمه پیدا می کرد. ( خسروی ، 1368)
 
·گاهی افراد به آتش یا چاله یا اجاق سوگند یاد می کردند یا می کنند.
 
 3-خین و کالات:
 
خین به معنی « دیه » و خون بها و « کالات » به مفهوم تشریفات و آداب حل و فصل آن است. وقتی در بین مردم قتلی صورت می گرفت با گذشت زمان ، ریش سفیدان و معتمدان محلی از طوایف و روستاهای مختلف دست بکار می شدند ، پس از رایزنی ها و مشورتهای مختلف و گفتگو با اولیاء مقتول ، زمینه حل و فصل و عفو و بخشش قاتل فراهم می شد. به ویژه در گشته ، رسم چنین بود که قرآن و شمشیری در یک سینی یا طبق می گذاشتند و به دست قاتل می دادند ، قاتل به همراه جمعی که بیشتر ریش سفیدان و بستگان قاتل بودند ، به راه می افتاد تا به منزل اولیاء مقتول می رسید و با التماس و گریه و ناله اظهار می کرد یا به قرآن ببخش یا به شمشیر بکش. گاهی شالی یا طنابی به گردن قاتل می انداختند و یک نفر آن را می کشد تا عجز ، ذلت و پشیمانی خود را نشان دهد.  اولیاء مقتول نیز با مشاهده این وضع پیش می آمدند وقرآن کتاب خدا را می بوسیدند و بر چشم می نهادند و طناب یا شال از گردن قاتل می گشودند . اینکار آنان به منزله بخشش و عفو قاتل بود. البته در کنار عفو قاتل خون بها و دیه نیز می گرفتند.  تعیین میزان و مبلغ خون بها با رایزنی و مشورت ریش سفیدان و بستگان قاتل و مقتول طی جلسات مختلف انجام می شد و معمولا به صورت پول نقد ، واگذاری زمین و ساختمان ، دادن چند راس دام و احشام و... پراخت می شد. بر اساس یک رسم ایلی گاهی خانواده مقتول در کنار دریافت پول یا زمین و اموال شرط بخشش و عفو قاتل را دادن یک یا دو دختر از خانوده قاتل به خانواده مقتول  اعلام می کرد. و خانواده قاتل ملزم به اینکار می شد. در موارد بسیاری خانواده مقتول حق انتخاب داشت و هر دختری را که تمایل داشت ، انتخاب می کرد و خانواده قاتل حق مخالفت و اعتراض نداشت. دختر یا دخترانی که به عنوان دیه و خون بها گرفته می شدند ، نیز حق انتخاب همسر را نداشتند و خانواده مقتول ، این اجازه را داشت که آنها را به عقد هرکسی که تمایل داشت ، درآورند. این ازدواجها به ازدواج « خون بس » یا « خون بست » مشهور هستند. البته امروزه این رسم اگرچه بسیار کمرنگ شده است اما هنوز از بین نرفته است ، در سالهای اخیر مواردی از آن گزارش شده است.( سردار اسعد ، 1376 :216 و گودرزی ،1374)
 
رسم فوق الذکر که در بین بختیاری ها « خین و کالات » نامیده می شود ، هنوز پا برجاست اگرچه به مانند گذشته پررنگ نیست. تمام توافقات حاصله در خصوص تعیین خون بها و دیه به صورت مکتوب تنظیم و مورد تایید و امضای یا مهر ریش سفیدان ، معتمدان و بستگان مقتول و قاتل قرار می گیرد. تمام هزینه های مربوط به جلسات محتلف و رایزنی ها بر عهده قاتل است و باید تمامی آنها را پرداخت کند. گاهی که قاتل توان پرداخت دیه و هزینه های مربوطه را ندارد ، از اقوام و بستگان کمک می گیرد و در صورتی که علاوه بر کمک اقوام نتواست دیه را پرداخت کند ، به سایرین و اعضای طوایف دیگر مراجعه و از آنها درخواست کمک می کند. در گذشته رسم بود که « توبره ای » برداشته و به میان « مالها» ( مجموعه چند سیاه چادر ) یا روستاها می رفته و با نقل داستان خود از مردم درخواست کمک می کرد. بر اساس رسوم ایلی مردم نیز به او کمک می کردند. معمولا" ریش سفیدان و معتمدان محلی مردم را تشویق به کمک می کردند. و این چنین فرد موفق می شد ، دیه را پرداخت کند.
 
 4- حل و فصل خسارتها ی ناشی از تصادفات و سوانح:
 
امروزه برای رسیدگی به قتل های غیر عمد به ویژه مرگهای ناشی ار تصادفات ، نیز ریش سفیدان و بزرگان طوایف و روستاها دست بکار می شوند. گام اول رایزنی با اولیاء مقتول برای شرکت در مراسم سوگواری مرحوم است. معمولا چنین عمل می شود که با نظر خانواده مقتول و رایزنی واسطه ها و میانجی ها ، مقرر می گردد که مقداری پول یا اجناس و کالاهایی مانند: تعدادی گوسفند ، مقداری برنج ، روغن ، قند ، چای ، میوه و ... توسط خانواده راننده ای که عامل تصادف بود تهیه و با عنوان « سرباره » به منزل مرحوم فرستاده می شود ، متعاقب آن خانواده راننده با جمعیتی که از قبل آماده و هماهنگ نموده اند به منزل مرحوم رفته و در سوگواری آنها شرکت می کنند. پس از آن با توافق طرفین ممکن است علاوه بر مبلغی که سازمانهای بیمه به بازماندگان مرحوم پرداخت می کند ، خانواده راننده نیز با قصد کمک مبلغی پرداخت نماید.
 
نکته:
در بسیاری از موارد به ویژه در حل اختلافهای مالی و ملکی  و اختلافهای بزرگ و قابل توجه ، معمولا" توافقات انجام شده ، در قالب قرارداد ، صلح نامه ، صورت مجلس و تعهد نامه مکتوب گردیده و به امضاء طرفین و متعمدان رسیده یا به مهر ممهور می شود.
 
 5- رسم « سگ چال»:
 
در گذشته در بختیاری رسم بود وقتی چند نفر موفق می شدند به اختلافهای خود پایان دهند و یا تصمیم داشتند پیمان جدیدی با هم منعقد کنند ، برای اخذ تضمین لازم و پیشگیری از پیمان شکنی مرسوم بود سگی را می کشتند و در گودالی دفن می کردند و اظهار می داشتند که اگر کسی پیمان شکنی کند ، سگ چال شده پدرش خواهد بود. معروفترین سگ چال انجام شده در دوران معاصر ، سگ چالی بود که سردار اسعد با پسر عمویش در اردل انجام داد تا به وی وفادار باشند و برای حمله به تهران به وی کمک کنند.( علیزاده ، 1388)
 
6-رسم «پریدن از روی آتش »:
 
 این رسم در بین ایرانیان پیشینه بسیار کهنی دارد ، چنانکه سیاوش برای اثبات بی گناهی خود از میان کوهی از آتش عبور کرد یا بر اساس رسمی کهن در جشن چهارشنبه سوری ایرانیان از روی آتش می پرند. در بین بختیاری ها رسم بود وقتی دو نفر یا دو گروه هم پیمان می شدند ، برای تایید و تاکید بر وفاداری به پیمان و دادن تضمین لازم ، آتشی برمی افروختند و از روی آتش عبور می کردند. آخرین و مهمترین رسم پریدن از روی آتش که زبانزد است ، پریدن از روی آتش نیروهای علی مردان خان چهارلنگ در بهار 1308 شمسی درپیرغار وعبور از روی آتش بختیاری ها در مردادماه سال 1325 شمسی به هنگام اتحاد با ایل قشقایی است. ( علیزاده ، 1377 و علیزاده 1388)
 
  خاستگاه اولیه این رویه و شیوه ها عبارتند از:
 
v نوع روابط اجتماعی مردم و احساس همبستگی شدید آنها به یکدیگر.
 
vپذیرش ، مقبولیت و رواج اصل ریش سفیدی و میانجی گری بین آنها
 
v    وجود روحیه تعاون و همکاری بین آنها
 
v پذیرش این اصل که اختلافها باید زودتر حل شوند.
 
عوامل فوق سبب شده است تا این آیین ها و رسوم ایلی از موفقیت و کارآمدی زیادی برخوردار باشند و خود مردم موفقیت آنها را تضمین کنند و در حل مسایل و اختلافات خود مشارکت داشته باشند. این امر همچنین باعث می شود تا حد زیادی از ورود و ارجاع مسایل و اختلافها به محاکم قضایی ، ازداحام و تراکم پرونده ها و اطاله دادرسی پیشگیری می کند. از طرفی با حل و فصل بسیاری از اختلافها  بوسیله خود مردم ، در هزینه های مختلف مربوط به محاکم قضایی ( تشکیل و تاسیس شعبه های دادگستری ، نیروی انسانی ، ساخت بناها و اماکن ، هزینه های مربوط به دخالت نیروهای انتظامی ، زندانها و... ) تا حد زیادی صرفه جویی می شود.
 


نوشتن دیدگاه

* نمایش نظرات به منزله تائید آنها نمی‌باشد.
* مسئولیت نظر با کاربر می‌باشد.
* ایمیل فعال خود را وارد نمایید.
* در صورت امکان نام و شهرت خود را کامل وارد کنید.


تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید

درباره ما

تازه‌های کتاب

 کتاب «نخستین جرعه از این جام» میزبانی و قهرمانی تیم ملی فوتبال ایران در جام ملت های آسیا (۱۳۴۷-۱۹۶۸) را از زوایای سیاسی-اجتماعی و ورزشی با نگاهی تازه مورد کنکاش قرار داده است.
 شیمبار (شیم بار) جلگه گرمسیری شیمبار در شمال خوزستان واقع گردیده و تقریباً نزدیک به نقطه صفر مرزی بین استان خوزستان و چهار محال بختیاری قرار دارد. این منطقه گردشگری از توابع بخش چلو شهرستان اندیکا می باشد که در 45 کیلومتری شهر قلعه خواجه  و یکصد کیلومتری مسجدسلیمان و220 کیلومتری اهواز است.  
 «فراز و فرود ایل کیان ارثی با تاکید بر ظهور و سقوط محمدتقی خان بختیاری» عنوان کتابی است که توسط مصطفی علیزاده گل سفیدی به نگارش درآمده و آماده چاپ شده است. در این کتاب با استناد به منابع مختلف تاریخی به بررسی ایل کیان ارثی و روسای آن از دوره صفویه تا 50 سال پیش پرداخته و شامل 5 فصل به شرح ذیل است: